Civata ile vida arasındaki fark nerede başlıyor?
Civata, başı ve dış dişli bir gövdesi olan, çoğunlukla bir somunla ya da önceden diş açılmış bir delikle birlikte çalışan bağlantı elemanıdır. Sıkıldığında gövde çok az uzar ve bu uzama, iki parçayı birbirine bastıran ön yükü oluşturur. Bağlantının sağlamlığı da büyük ölçüde bu ön yükün doğru verilmesine bağlıdır.
Vida ise genellikle kendi yolunu açar. Sac vidası inceltilmiş ucuyla sacı deler, ahşap vidası lifleri iterek ilerler. Sahada bu ayrım her zaman net kullanılmaz: setskurlara "ayar vidası" dendiği gibi bazı vidalara da civata denir. Sipariş verirken isimden çok standart numarasını yazmak bu yüzden daha güvenlidir.
Bir de yazım meselesi var. TDK sözlüğünde kelimenin doğru yazımı cıvata. Sanayide, kataloglarda ve aramalarda ise civata biçimi çok daha yaygın. Bu sayfada iki yazım da aynı parçayı anlatıyor.
Bir civatanın parçaları
Her civata dört bölümden oluşur ve seçim yaparken her birine ayrı bir soru sorulur.
- Baş: Sıkma aletini belirler. Altıköşe baş anahtarla dışarıdan, allen baş alyan anahtarıyla içeriden sıkılır. Havşa baş yüzeye gömülür, bombe baş dışarıda kalır ama keskin kenar bırakmaz.
- Gövde: Dişsiz kısım, bağlanan parçaların arasından geçer ve kesme yükünü taşır. Yarım diş civatalarda bu kısım uzundur.
- Diş: Çap ve hatveyle tanımlanır. Metrik kaba diş varsayılan seçenektir, ince diş titreşimli yerlerde ve ince cidarlı parçalarda tercih edilir.
- Uç: Çoğu civatada düz pahlıdır. Setskurlarda uç biçimi, parçanın ne işe yarayacağını doğrudan belirler: sivri, küt, kupa veya muylu.
Ölçü listeniz hazır mı?
Standart, ölçü, sınıf, kaplama ve adedi gönderin; stok ve fiyatı aynı iş günü içinde yazalım.
Başındaki rakamlar ne anlatıyor?
Çelik civataların başında görülen 8.8, 10.9 ya da 12.9 işaretleri mukavemet sınıfıdır ve iki bilgiyi birlikte verir. İlk rakamın 100 katı, civatanın kopmadan dayanabileceği en yüksek çekme gerilmesini N/mm² cinsinden gösterir. İkinci rakam ise akma sınırının bu değere oranıdır. 8.8 bir civata yaklaşık 800 N/mm² çekme dayanımına sahiptir ve 640 N/mm²'de kalıcı olarak uzamaya başlar.
Paslanmaz civatalarda sınıf farklı yazılır. A2-70 ifadesindeki A2, 304 türü paslanmaz çeliği, 70 ise 700 N/mm² çekme dayanımını anlatır. A2-70'in akma sınırı 450 N/mm² olduğundan, paslanmaz civatayı otomatik olarak daha güçlü saymak sık yapılan bir hatadır.
| Sınıf | Çekme dayanımı (N/mm²) | Akma sınırı (N/mm²) | Nerede kullanılır? |
|---|---|---|---|
| 4.6 | 400 | 240 | Hafif yükler, basit montajlar |
| 5.6 | 500 | 300 | Genel amaçlı bağlantılar |
| 8.8 | 800 (M16 üstü 830) | 640 (M16 üstü 660) | Makine ve çelik yapıda en yaygın sınıf |
| 10.9 | 1040 | 940 | Yüksek ön yük, konstrüksiyon, otomotiv |
| 12.9 | 1220 | 1100 | Kalıp, pres ve dar alanda yüksek yük |
| A2-70 | 700 | 450 | Nemli iç ortam, gıda ekipmanı |
| A4-80 | 800 | 600 | Deniz havası, klorlu ve kimyasal ortam |
Değerler ISO 898-1 ve ISO 3506-1 standartlarındaki en düşük değerlerdir.
En çok kullanılan civata çeşitleri
Bağlantı elemanı kataloglarında yüzlerce standart bulunur. Günlük siparişlerin büyük bölümü ise birkaç ailede toplanır:
- Altıköşe başlı civatalar: DIN 933 / ISO 4017 tam diş, DIN 931 / ISO 4014 yarım diş. Makine gövdesinden çelik konstrüksiyona kadar ilk akla gelen tür.
- Allen (imbus) başlı civatalar: DIN 912 / ISO 4762. Başı küçük olduğu için yan yana dizilen bağlantılarda ve havşalı yuvalarda kullanılır.
- Flanşlı civatalar: DIN 6921. Başın altındaki geniş yüzey pul ihtiyacını ortadan kaldırır.
- Havşa ve bombe başlı civatalar: DIN 7991 ve ISO 7380. Yüzeyle aynı hizada ya da estetik bir bitiş istendiğinde.
- Setskurlar: DIN 913, 914, 915 ve 916. Başsız, kovan ya da mil üzerindeki parçayı yerinde tutmak için.
Türlerin kullanım alanlarını ve standart karşılıklarını civata çeşitleri sayfasında tablo hâlinde bulabilirsiniz.
Ölçü nasıl yazılır, boy nereden ölçülür?
Bir civata ölçüsü M10x40 biçiminde yazılır. M metrik dişi, 10 anma çapını milimetre olarak, 40 ise boyu gösterir. İnce dişli bir civatada hatve araya girer: M10x1,25x40. Hatve yazılmamışsa kaba diş kastedilir.
Boy, çoğu civatada başın altından uca kadar ölçülür. Havşa başlı civatalarda baş da yüzeye gömüldüğü için toplam boy esas alınır. Anahtar ağzı, kılavuz matkabı ve diş hatvesi tablolarına civata ölçüleri sayfasından ulaşabilirsiniz.
Yüzey kaplaması: parçanın çalışacağı ortama göre seçilir
Aynı civata, kaplamasına göre bir atölyede yıllarca sorunsuz kalabilir ya da açık bir şantiyede birkaç ayda paslanabilir. Kaplama seçerken sorulacak ilk soru, parçanın nerede çalışacağıdır.
- Siyah (yağlı, fosfatlı): Kapalı ve kuru ortam, makine içi bağlantılar. Korozyon direnci sınırlıdır.
- Elektro galvaniz (beyaz ya da sarı çinko): İç mekân ve hafif nem için ekonomik seçenek.
- Sıcak daldırma galvaniz: Dış ortam ve çelik yapılar. Kaplama kalın olduğu için somunun diş toleransı da buna uygun olmalıdır.
- Lamel çinko (geomet ve benzerleri): Yüksek korozyon direnci ister, üstelik 10.9 ve 12.9 civatalarda elektrolitik kaplamanın taşıdığı hidrojen kırılganlığı riskini taşımaz.
- Paslanmaz A2 / A4: Kaplama yerine malzemenin kendisi korur. Tuzlu ve klorlu ortamda A4 tercih edilir.
Civata seçerken en sık yapılan hatalar
- Somun sınıfını atlamak. 10.9 bir civatayı 8 sınıfı somunla kullanmak, bağlantının en zayıf halkasını somun yapar. Civata 8.8 ise somun en az 8, 10.9 ise en az 10 sınıfı olmalıdır.
- DIN ile ISO'yu aynı sanmak. DIN 933 ve ISO 4017 neredeyse aynıdır. Ancak M10, M12, M14 ve M22'de anahtar ağzı farklıdır. M12'de DIN 19 mm, ISO 18 mm ister.
- Galvanizli civataya galvanizsiz somun takmak. Sıcak daldırma kaplamanın kalınlığı, standart somunun dişine sığmayabilir.
- Uzunluğu kısa tutmak. Sıkıldıktan sonra somunun üstünde en az bir iki diş dışarıda kalmalıdır.
- Yüksek mukavemetli civatayı tekrar kullanmak. Ön yüklemeli HV bağlantılarda sökülen civata, akma bölgesine girmiş olabilir ve yenisiyle değiştirilmelidir.
